ارنست اورسل ( مترجم : على اصغر سعيدى )
151
سفرنامه قفقاز و ايران ( فارسى )
پيچ و خمى است كه نه تنها گنبد ، بلكه سقفهايى از تخته سرتاسر آن را پوشانده است و بيشتر آسيايىها در آن رفت و آمد مىكنند . اين بازار منبع هزاران الهام براى يك نقاش چيرهدست است . آنجا يك كاروانسراى قديمى تبديل به بازار شده است كه هنوز هم در گوشه و كنار آن سرستونهاى بسيار باارزشى ديده مىشود . بالاحصار مقر قديمى خانها و مانند اقامتگاه همه مستبدين مشرق زمين هم قصر و هم قلعه است كه به دستور شاه عباس دوم بر بالاى خرابههاى دژى كه در سال 1420 [ 823 ه ق ] توسط [ شيخ ] خليل [ الله ] بن ابراهيم « 1 » ، فرمانرواى شروان ساخته شده بود ، بنا گرديده است . تمام ساختمان از سنگتراش ساخته شده و عمارت قصر يادگار دوران شكوفايى ايران و نمونهيى از بهترين سبك معمارى آن است . در بزرگ با تاق بيضى شكل تماما پر از تصويرهاى گل و بوته و برگهايى است كه با نهايت ظرافت و كمال كار شده و نمونهيى از اعجاز هنرى است . تالارهاى داخلى كه براى انبار مهمات پياده نظام مورد استفاده قرار گرفته است ، چيز شايان توجهى ندارد ، ولى سبك معمارى تالار ديوان [ ديوانخانه ] كه بناى مدور كوچك قبهدارى است و سراسر با تاقهاى بيضى شكل احاطه شده ، در شكوه و زيبايى كم مانند است . در وسط ديوان [ خانه ] چاهى است و روى آن سنگى گذاشتهاند . محكومان را بىدرنگ در همين جا معدوم مىكردند و مىگويند جسد آنان را به يك زندان زيرزمينى مىانداختند كه به دريا راه داشت . عدالت در مشرق زمين هميشه سريع و تند اجرا مىشود . در محوطهى بالاحصار دو باب مسجد نيز وجود دارد . يكى رو به ويرانى است ، ولى از آثار باقيماندهى آن مىتوان حدس زد كه مسجد بسيار زيبايى بوده است . سردر مسجد دوم چيزى از در قصر كم ندارد و تماما پوشيده از سنگ حجارى شده است . گنبد آن ، كه متأسفانه كمى آسيب ديده ، هنوز هم كاشىهاى لوزى شكل خود را حفظ كرده است . حول و حوش باكو - كه در همان حالت لخت و عورىاش - داراى منظرهى باشكوهى است ، دو گردشگاه نسبتا مهم به نامهاى مسجد فاطمه « 2 » و دروازهى گرگها دارد .
--> ( 1 ) . Pa - Halil - ben - IBrahim ( 2 ) . بنا به نوشته اعتماد السلطنه اين مسجد يا بقعه مربوط به « بىبى هيئت » است : عصر به زيارت بقعهى بىبى هيئت كه در يك فرسخى شهر بادكوبه از سمت جنوب واقع است ، رفتم . از قرارى كه متولى و سايرين مىگفتند در زمان هارون الرشيد وقتى كه امام ثامن عليه السلام را در طوس -